آدام اسمیت پدر مدیریت منابع انسانی کیست؟

چرا آدام اسمیت را پدر علم مدیریت منابع انسانی  می‌نامند؟

هرچند بسیاری از منابع علمی، متفکرانی مانند التون مایو یا فردریک تیلور را به عنوان بنیان‌ گذاران رسمی علم مدیریت منابع انسانی معرفی می‌کنند، اما واقعیت آن است که ریشه‌های فکری این حوزه به قرن‌ها قبل ‌تر و به آثار اندیشمندانی همچون آدام اسمیت بازمی‌گردد:

• در پاسخ به پرسش «پدر مدیریت منابع انسانی کیست»، باید توجه داشت که آدام اسمیت در کتاب معروف خود، ثروت ملل، مفاهیمی بنیادین همچون تقسیم کار، تخصص ‌گرایی، و نقش افراد در فرآیند تولید را مطرح کرد که امروزه از اصول پایه‌ای مدیریت منابع انسانی محسوب می‌شوند.
• او با نگاهی دقیق به رفتار انسان‌ها در محیط‌های کاری و اقتصادی، نشان داد که بهره ‌وری بیشتر از طریق سازماندهی بهتر نیروی انسانی، انگیزش فردی و هماهنگی میان نقش‌ها حاصل می‌شود.
• از دیدگاه اسمیت، هر کارگر در نظام تولید نقش مشخصی دارد و وقتی این نقش‌ها به‌ درستی مدیریت و هماهنگ شوند، هم بهره‌ وری اقتصادی افزایش می‌یابد و هم رضایت شغلی کارکنان بهبود پیدا می‌کند؛ این همان نگاهی است که سال‌ها بعد در قالب علم مدیریت منابع انسانی تثبیت شد.

 به‌ همین دلیل، حتی اگر اسمیت را پدر رسمی مدیریت منابع انسانی ندانیم، بی‌ تردید می‌توان او را پدر فکری و نظری این علم دانست. افکار عمیق او درباره انسان، کار، انگیزه و ساختارهای اقتصادی، زمینه‌ ساز شکل ‌گیری بسیاری از نظریه‌های مدرن در حوزه مدیریت نیروی انسانی شدند. پس اگر بپرسیم پدر مدیریت منابع انسانی کیست، پاسخ می‌تواند چنین باشد: آدام اسمیت، متفکری که با اندیشه‌های پیشرو خود قرن‌ها پیش از دیگران، مسیر این علم را روشن کرد!

زندگی و آثار آدام اسمیت

آدام اسمیت در کرکالدی، واقع در منطقه فایف اسکاتلند، به دنیا آمد. پدر او، آدام اسمیت سینیور، از اعضای رسمی انجمن حقوق ‌دانان اسکاتلند ،نویسنده حقوقی، وکیل دعاوی، دادستان نظامی (قاضی‌نظامی) و همچنین بازرس کل گمرک در کرکالدی بود.

مادر اسمیت، مارگارت داگلاس، دختر رابرت داگلاس از استراثندری (که خود مالک زمین‌هایی در فایف بود) بود و در سال ۱۷۲۰ با پدر آدام اسمیت ازدواج کرد. پدر اسمیت دو ماه پیش از تولد او درگذشت و مادرش بیوه شد.

اسمیت رابطه نزدیکی با مادرش داشت و به‌ احتمال زیاد، مادرش او را به دنبال ‌کردن اهداف علمی‌اش تشویق می‌کرد. او از سال ۱۷۲۹ تا ۱۷۳۷ در مدرسه بورگ کرکالدی تحصیل کرد؛ مدرسه‌ای که به گفته جان ری، یکی از بهترین مدارس متوسطه اسکاتلند در آن دوره بوده است. در آنجا، اسمیت به یادگیری زبان لاتین، ریاضیات، تاریخ و نگارش پرداخت.

آدام اسمیت در سن ۱۴ سالگی وارد دانشگاه گلاسگو شد و در آنجا به تحصیل در رشته فلسفه اخلاق پرداخت. در همین دوران بود که علاقه عمیق او به مفاهیم فلسفی مانند عقلانیت، آزادی‌های مدنی و آزادی بیان شکل گرفت. در سال ۱۷۴۰، او به‌ عنوان دانشجوی ممتاز برای ادامه تحصیلات تکمیلی در کالج بالیول آکسفورد، تحت حمایت بورسیه معرفی شد.

کتاب‌های آدام اسمیت

 او دو کتاب مهم و بنیادین دارد که هر دو از شاهکارهای فلسفه و اقتصاد به ‌شمار می‌روند. در ادامه، به معرفی کامل کتاب‌های آدام اسمیت می‌پردازیم:

ثروت ملل (The Wealth of Nations)

این اثر، مهمترین و مشهورترین کتاب آدام اسمیت است و اغلب با عنوان «کتاب آدام اسمیت» شناخته می‌شود. ثروت ملل نخستین اثر جامع در زمینه اقتصاد سیاسی است و به‌ عنوان آغازگر رسمی علم اقتصاد مدرن شناخته می‌شود.

• سال انتشار: 1776 میلادی
• زبان اصلی: انگلیسی

 این کتاب در پنج جلد نوشته شده و موضوعات مختلفی را بررسی می‌کند؛ از جمله:

• نقش تقسیم کار در افزایش بهره‌وری
• اهمیت تجارت آزاد و بازار رقابتی
• نظریه ارزش کار
• کارکرد قیمت‌ها در بازار
• نقش دولت در اقتصاد (دولت محدود و وظایف مشخص: دفاع، عدالت، آموزش)
• مفهوم معروف «دست نامرئی» که نشان می‌دهد چگونه افراد با دنبال کردن منافع شخصی خود، به نفع جامعه نیز عمل می‌کنند.

ثروت ملل تأثیر بسیار زیادی بر نظریه‌های اقتصادی پس از خود گذاشته و هنوز هم در دانشگاه‌های سراسر جهان تدریس می‌شود.

نظریه احساسات اخلاقی (The Theory of Moral Sentiments)

این کتاب، اولین اثر مهم آدام اسمیت است که پیش از «ثروت ملل» منتشر شد. در این کتاب، اسمیت به بررسی رفتار اخلاقی انسان‌ها، همدلی، عدالت، وجدان و نقش اخلاق در جامعه می‌پردازد.

• سال انتشار: 1759 میلادی
• زبان اصلی: انگلیسی

 برخلاف تصور برخی که آدام اسمیت را صرفاً یک مدافع منافع شخصی می‌دانند، در این کتاب نشان می‌دهد که انسان‌ها نه‌تنها دنبال سود شخصی، بلکه دارای ظرفیت همدلی و وجدان اخلاقی هستند.

مفاهیم اصلی این کتاب به ‌ویژه بحث در مورد تماشاگر بی‌طرف، نشان می‌دهد که اسمیت درک عمیقی از روان‌ شناسی انسان و بنیان‌های اخلاقی روابط اجتماعی داشته است. جالب آن‌که بسیاری از بنیان‌های فکری کتاب ثروت ملل نیز، از همین اثر الهام گرفته شده‌اند.

سایر کتاب‌های آدام اسمیت:

اگرچه آدام اسمیت فقط دو کتاب اصلی منتشر کرد، اما تعداد زیادی یادداشت، مقاله و نامه نیز از او باقی مانده است که بعداً توسط پژوهشگران گردآوری و منتشر شدند. برخی از این آثار شامل دیدگاه‌های او درباره سیاست، آموزش، حقوق، و فلسفه علم هستند. از جمله آثار تکمیلی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• سخنرانی‌هایی درباره حقوق
• مقالاتی در موضوعات فلسفی
• مجموعه نامه‌های آدام اسمیت

دست نامرئی آدام اسمیت چیست؟

دست نامرئی را می‌توان شاید مهمترین و هم‌ زمان، بحث‌ برانگیزترین استعاره در علم اقتصاد دانست. این دست نامرئی آدام اسمیت است که باعث هماهنگی بین عرضه و تقاضا شده و بدون نیاز به برنامه‌ ریزی مرکزی، منابع را به کارآمدترین شکل ممکن تخصیص می‌دهد.

 این مفهوم عمیق که به خوبی در کتاب آدام اسمیت توضیح داده شده، پایه‌ای برای دفاع از بازار آزاد و محدود کردن دخالت دولت در اقتصاد شده است. نظریه دست نامرئی آدام اسمیت نشان می‌دهد که چگونه تعامل آزاد افراد در بازار می‌تواند به ایجاد نظم اجتماعی و رفاه جمعی بینجامد.

 برای طرفداران اقتصاد بازار، این مفهوم مترادف با آزادی افراد در تعاملات تجاری‌ شان است؛ تعاملاتی که توسط مکانیزم بازخوردی نظام قیمت‌ها هدایت و تنظیم می‌شوند. در این نگاه، «دست نامرئی» نشان‌ دهنده تعادل طبیعی‌ای است که از دل انتخاب‌های فردی و رقابت آزاد سر برمی‌آورد.

اما

منتقدان بازار آزاد این ایده را زیر سؤال می‌برند و باور ندارند که حتی نتایج خوب، چه رسد به بهترین نتایج، می‌توانند از مجموعه‌ای از تصمیمات فردی، ناهماهنگ و پراکنده به‌ دست آیند، آن‌ هم بر اساس استعاره‌ای که حالتی رازآمیز دارد.

 از دیدگاه آن‌ها، این «دست» آغشته به طمع و بهره‌ کشی است، به بی‌عدالتی و قدرت‌های خطرناک شرکت‌های بزرگ منجر می‌شود و نه ‌تنها منابع طبیعی را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند فاجعه‌ای برای سیاره زمین رقم بزند.

کلام آخر درباره آدام اسمیت پدر مدیریت منابع انسانی:

اگر دوباره به پرسش اصلی بازگردیم که آدام اسمیت کیست، باید گفت او تنها یک اقتصاددان نبود. اسمیت فیلسوفی اجتماعی بود که دغدغه اخلاق، عدالت و رفاه عمومی را داشت. او معتقد بود بازار آزاد باید در کنار اصول اخلاقی و نظارت هوشمندانه دولت فعالیت کند تا تعادلی پایدار میان منافع فردی و جمعی برقرار شود.  در واقع، همین نگرش چند وجهی اوست که باعث شده نامش به عنوان بنیان ‌گذار اقتصاد مدرن جاودانه بماند. پرسش «آدام اسمیت کیست» پاسخی فراتر از یک تعریف ساده دارد، زیرا او شخصیتی است که مرز میان فلسفه و اقتصاد را درنوردید.